Sunday, 20 August 2017

Uhelvar gen Nicholas Williams

KS

An plans aswonys avell Mistletoe (Viscum album) yw gelwys Uhelvar in Kernowek. Nyns yw an hanow-na kefys i’n textow Kernowek ha res veu y benthygya dhyworth Kembrek ha Bretonek. Uhelvar yw pòr goynt avell gwedhen rag nyns eus gwredhyow dhodho; yma va ow tevy war wëdh erel avell oleker pò parasite. Hedna a wrug an uhelvar a bris brâs dhen Geltyon goth. An screfor Roman Plyny, ow côwsel in kensa cansvledhen, a lever nag eus tra vëth moy benegys dhe’n dhrewydhyon Geltek ès an uhelvar, mar pÿdh ev kefys ow tevy wàr dherowen. Y a wre y drehy dre grobman a owr ha’y gachya wàr cendal gwydn. Ena y fedha sacryfies dew darow a lyw an ergh. An dhrewydhyon a gresy an uhelvar dhe vos sawment warbydn kenyver sort poyson han plans dhe allos surhe re yonk dhen bestas. In mythologieth Loghlyn pò Scandinavia Baldur mab Oðin o duw kerensa ha cres. Dysqwedhys ywa pùpprës avell den yonk sêmly. Baldur a gemeras own y whre va merwel hag ytho y vabm Frejya a wrug dhe oll an gwëdh tias ty na wrellens pystyga hy mab meur-gerys. Dre rêson nag o an uhelvar gwir-wedhen, ny wrug Freyja predery anodho. Loki o duw kefrÿs hag ev a gara sordya strîf in mesk y gowetha. Pàn gonvedhas ev nag o Baldur dyffresys dhyworth an uhelvar, ev a shâpyas seth a bredn uhelvar ha’y istyna dhe Höðr, broder dall Baldur, may halla ev y dhyllo in mes a’y warek orth y vroder. Ny wodhya Höðr ple wre an seth neyjya, hag ytho Loki y honen a wrug gedya y dhorn. Indella Baldur a veu ledhys hag oll an dhuwow erel a’n mùrnyas. Dre rêson Baldur dhe vos duw kerensa, yth yw an uhelvar kelmys gans sergh. Yma skyla aral inwedh martesen. Pàn vo an greun pò berries ow tevy wàr an branch, y yw haval dhe lygyon pò pryveta gorow. In agan dedhyow ny yma pobel whath ow cregy uhelvar in bàn in sêson an Nadelyk hag ow ry bay an eyl dh’y gela in dadno. Warlergh udn tradycyon mar scon dell wrella den yonk abma dhe vowes in dàn an uhelvar, res vedha dhodho terry onen a’n greun dhywar an plans. Pàn ve oll an greun terrys, dyfednys o dhodho pêsya owth abma. Hedna yw radn a’n tradycyon re beu ankevys. I’n gwetha prÿs nyns yw tradycyon vëth kefys in Wordhen ow tùchya uhelvar, rag nyns yw an plans genesyk i’n pow-ma. 

Tuesday, 15 August 2017

Brithen gen Nicholas Williams

Article in KS.
Me a veu agensow orth demedhyans in Dineydyn, chif cyta Scotlond, hag a verkyas fatell o an gour prias ha lies den aral gwyskys in golesen pò ‘kilt.’ A les dhybm inwedh o pana demprys o lywyow an dyvers brithednow pò ‘tartans’ esa an dus-na gwyskys inhans. Ûsadow kebmyn hedhyw i’n jëdh ywa in Scotlond bos gwyskys in golesen rag ocasyons solem. Res yw perthy cov bytegyns nag o golesen kebmyn in pow-na bys in dyweth an êtegves cansvledhen. An wolesen a wainyas kerensa an dus dre rêson a novelys istorek Syr Walter Scott ha les an bobel in gonysegeth Scotlond anowys dredhans. Padn specyal Scotland yw an vrithen in gwiryoneth. Yn avarr in ugansves cansvledhen Gwydhyly Wordhen a gemeras ortans an vaner a wysca golesednow, saw golesednow Wordhen a vedha gwrës a badn a lyw melen rych. Louis Charles Dùncombe-Jewell o kenedhlegor Kernowek neb a veu genys in Lyskerrys in secùnd hanter an nawnjegves cansvledhen. Ev a welas kervyans predn in eglos pluw Alternonn usy ow tysqwedhes den ow seny crowd hag ev gwyskys in losten. Dùncombe-Jewell a gresy an losten-na dhe vos golesen a’n vaner Geltek, hag wàr an fùndacyon-na ev a dhasvewas an gis in Kernow a wysca golesednow rag solempnytas a bris. Wostallath golesen Kernow o a lyw du yn sempel. In bledhydnyow try ugans an gansvledhen dhewetha bytegyns E.E. Morton Nance, noy Robert Morton Nance, a wrug desmygy brithen arbednyk rag Kernow. Pòr deg yw an keth brithen-na. Y feu an grows wydn war dhu kemerys dhyworth baner Pyran Sans, du hag owr ino o lywyow myterneth coth Dewnans ha lywyow rùgby Kernow; yma an lyw cogh ow remembra garrow ha gelvyn an balores, edhen kenedhlek Kernow, hag yma an blou ow perthy cov a’n mor usy adro dhe Gernow. Yth yw an Vrithen Gernowek aswonys dâ lebmyn ha recordys in Scotlond in Covscrifva Sodhagyl an Brithednow. Pàn esen vy in Dineydyn an jëdh wosa an maryach, me a vysytyas shoppa brâs a vrithednow. Yth esa colm a vrithen Gernowek adro dhem codna. Me a wovydnas orth gwas an shoppa (den yonk dhyworth Hong Cong dell wharva) mars o aswonys dhodho an vrithen. Ea,yn medh ev heb let, Brithen Kernow, hag a dhysqwedhas dhybm lies tra erel an keth patron. In shoppa-na in Dineydyn, Scotlond, me a brenas ragof ow honen lien codna pò ‘scarfa Vrithen Gernowek.

Tuesday, 8 August 2017

Hengyst ha Horsa gen Nicholas Williams

KS
I’n gwary Kernowek Bêwnans Ke Arthùr Mytern â dhe Rom dhe omlath gans an emperour Lûcy hag ev a as y noy Modres wàr y lergh dhe rewlya Breten Veur in y le. Pàn vo Arthur gyllys mes an pow, yma Modres ow rebellya warbydn Arthur hag ow kemeres ragtho y honen an gùrun han vyternes inwedh. Arthur, warlergh fetha Lûcy, a glêw adro dhe rebellyans Modres hag a wra ombarusy dhe dhewheles tre. Rag hedna Modres a dhanvon ger dhe Jermany rag gelwel Childerich, Dûk an Saxons, dhen Vreten Veur may hallo ev ha’y lu gweres Modres warbydn Arthur. Modres a lever:

An Dûk a’n jevÿth pòr wir
rag y lavur oll an tir
a Dhowr Hùmbyr dhe Scotlond
ha myns a’n jeva Horsùs
berth in Kynt ha Hengystùs
in termyn Vortygernùs
when he was king of this lond.


Yth yw cler fatell gafas auctour Bêwnans Ke whedhel Vortygernùs dhyworth istory Jeffry Menow, nag yw dhe drestya avell gwiryoneth. Saw yth yw whedhel Vortygern, Hengyst ha Horsa aswonys dhyn dhyworth textow erel. Yma an Cronykyl Anglo-Saxon ow recordya fatell o Hengyst ha Horsa dew vroder ha chyftens an Jûtas. Vortygern as gelwys dhe Vreten Veur rag y scodhya warbydn an Pyctyon pò Picts. Warlergh Hengyst ha Horsa dhe fetha an Pyctyon, y a dhanvonas messach wàr dhelergh dhaga howetha in Jermany in udn leverel bos Breten Veur pow pòr rych ha’n Vretons dhe vos gwadn hag êsy dhe fetha. Moy an Anglo-Saxons a dheuth dhe Vreten Veur ha Hengyst ha Horsa a gonqwerryas an enesygyon in dadn Vortygern ha gwil aga threvesygeth in Kynt hag in Enys Ooth pò an Isle of Wight. Hèn o bledhen an Arlùth peswar cans hantercans ha pymp. Na wren ny ankevy bytegyns fatell usy Horsa ow styrya margh’ ha Hengyst ‘margh gorow’. In tyleryow in North a Jermany bys in secùnd hanter an nawnjegves cansvledhen y fedha dew bedn margh kervys yn fenowgh a-ugh tâl an treven ha’n pednow-na a vedha gelwys Hengist ha Hors. Yma moy ès udn auctour Latyn ow campolla fatell vedha dew vroder, gevellas dewyl, gordhys gans an Jermans pagan. Pelha yth o an margh a bris brâs in crejyans bagan an poblow Indo-Ewropek, tra a yll bos nôtys i’n dhew vroder in form a vergh, Hengyst ha Horsa. An Jûtas a dheuth ha gwil aga aneth in Soth-Yst a Vreten Veur heb dowt vëth oll, saw ow tùchya Hengyst ha Horsa aga honen, Horsùs ha Hengystùs in Bêwnans Ke, dre lycklod nyns o an re-na ma’s persons in mythologieth Jerman.
21.8.16


Wednesday, 19 July 2017

Caja Vrâs gen Nicholas Williams

KS
An flour bian aswonys avell daisy in Sowsnek yw gwelys in pùb tyller. Onen a henwyn Kernowek an flour-ma yw egor Duw rag yma an flourys owth egery in dadn an howl hag ow tegea pàn dheffa an cloudys. Yma an egor Duw pò daisy ow longya dhe deylu an Asteraceae ha hèn yw onen a’n teyluyow a flourys moyha kebmyn hag as teves an nùmber brâssa a sortow dyvers ino. Yth hevel bos lies petal in flour kenyver plans, saw nyns yw an petalys-na petalys in gwiryoneth. An losoworyon a lever dhyn fatell yw pùb petal flour ino y honen saw oll an petalys dhe devy warbarth dres bledhydnyow an evolûcyon ha gwil flourva pò pedn blejednek. Hèn yw an skyla rag hanow coth an teylu-ma, an Compositae pò flourys kebmysk. Yma pòr lies ehen in teylu-ma an Asteraceae, hag yma mab den ow gwil devnyth a radn anodhans. Rag ensompel an ascallen debry pò artichoke yw esel a’n teylu-ma hag yma pobel ow tebry bùddys an flour kyns ès an flourys aga honen dhe vlejyowa. Ken esel yw an letysen hag yth eson ny ow tebry an delyow in saladys. Barv managh pò chicory yw esel aral a’n teylu-ma hag y fëdh an gwredhyow pebys hag ûsys in le a goffy. Yma howl-les pò sunflower ow provia has a yller bos debrys hag y fëdh oyl strothys in mes anodhans kefrës. Y fëdh moy ès udn sort camîlen pò chamomile ûsys rag gwil tê losowek pò herbal tea. Blejen pykern pò echinacea yw plans aral a’n teylu-ma hag yma pobel worth y ûsya avell medhegneth rag y dhe gresy y vos gwith warbydn anwos. Losowen whydn pò fleabane yw esel aral hag yma poysons arbednyk gelwys pyrethroids ino hag y yw pòr dhâ rag ladha kelyon. An skitellow ladha kelyon a vÿdh prenys hedhyw a’s teves inhans an keth poysons-na saw in agan dedhyow ny y fëdh an poysons gwrës yn creftus. Saw dres pùptra y fëdh gonedhys lies esel a deylu an Asteraceae yn udnyk rag aga thecter. Y fëdh plansow a’n sortow Chrysanthemum hag Aster gwelys in lies lowarth. An gaja vrâs pò ox-eye daisy yw flour gwyls saw pòr deg yw hy. Yth yw an flourys aga honen gwydn spladn adro ha melen bryght i’n cres. Yma an gaja vrâs ow plejyowa dhyworth mis Mê dhe vis Gwydngala ha pàn wrylly hy hùntell hay dry aberth i’n chy, ny wra hy degea. Pùptra kemerys warbarth yth yw an gaja vrâs an flour gwyls moyha kerys genef vy.
28.8.16

Friday, 14 July 2017

Pystry gen Nicholas Williams

Article in KS

I’n dedhyow coth kyns ès an wheldro sciensek, the scientific revolution’, ny wodhya an bobel meur adro dhe lies tra. Ny yllens styrya clevejow, rag ny wodhyens tra vëth an bacteryùm nag a’n vîrùs. Degës ortans o an rêsons rag plagys, an Mernans Du rag ensampel. An Mernans Du o plag bûbonek causys dre whydn pò ‘fleaswàr gorfow an logos brâs. Yth hevel fatell ladhas an plag-na inter peswar ugans ha dew cans mylyon den in Ewrop in cres an peswardhegves cansvledhen. Ny ylly an bobel ùnderstondya naneyl prag y whre dos warnodhans kewar yêyn, hager-awellow ha dorgrîsyow. Res o dhedhans ascrîbya oll an taclow-na dhe volùnjeth Duw pò dhe wrians tebel-spyryjyon. Y fedha cresys inwedh fatell ylly certan persons rêwlya an tebel-spyryjyon hag yn fenowgh y fedha benenes inocent acûsys a vos gwrahas witches’, a gowethya gans an tebel-spyryjyon hag indella pystyga pobel erel. Nyns yw marth ytho fatell yw moy ès udn ger dhe weles i’n textow Kernowek rag an tebel-artys. Onen a’n geryow Kernowek yw hus ‘magic. In Passio Christi pàn lever an gov dhe’n Yêdhewon na yll ev gwil kentrow rag crowsya Crist drefen y dhewla dhe vos clâv, yma y wreg orth y acûsya a’ga gwil clâv y honen dre debel-art. Hy a lever ow tùchya dewla hy gour:
yagh ens hedhyw by my fo
nep hus ev re wrug dhodho.

Ger aral i’n mater-ma yw pystry ‘magic. In Bewnans Meryasek ny grÿs Dûk Magùs y hyll Sylvester Sans gwil tra vÿth rag controllya an dhragon beryllys. Ev a lever:

Serys, deun ny dhe veras
pan dhyweth a’n dhragon vrâs
a wra Sylvester lemmyn.
Ny gresaf vy ma’s pystry
y whor e gwil iredy
dh’agan tùlla pòr certan.

Tebel-art arbednyk yw an gallos a somona an re marow in bàn rag godhvos dhywortans pana daclow yw destnys. Yma sampel dâ i’n Testament Coth pàn wrella culyoges En Dor orth arhadow Sawl Mytern somona in bàn spyrys an profet Samùel. Somona an re marow in bàn yw henwys ‘necromancy’ pò ‘nigromancy’ in Sowsnek. Yth yw an keth ger kefys avell nygromauns in Bewnans Ke, le may ma ow styrya pystry crev. In Bêwnans Ke coweth Tewdar a lever adro dhe Ke, an den sans:

Coyth [skentyl] yw y benn ha’y omdhon
ha’y antel,
mar conyth der nygromauns
ha’gan lêdya in unn dauns.


Ytho ny a wel bos dhe’n lyha try ger in Kernowek rag ‘magic’: hus, pystry ha nygromauns. Ass on ny fortydnys hedhyw nag eus meur o othem dhyn a onen vëth anodhans!

Thursday, 22 June 2017

Mongla / Mongleudh en Kembra gen Chris Parkinson

Kens boas trigys obma en Blaenau, nei veu trigys en Dyffryn Nantlle ew telher aral lebma vedh kevys lehednow kyllas. Ma üdn mongla (mongleudh) broas ena, creiys Chwarel Dorothea, ha meur ew y hanow. Toll hûjes e’n dor ewa, pur dhown, pecar’a Delyowboll. Egerys veu en nawnjegves cansbledhen, ha bedn dallath an ügensves cansbledhan, thera caletter broas dre reson a liwyow a dhowr. En 1904 e veu determyes gen an perhen dhe berna jynn-bob a Gernow dhe blòmpya an dowr mes a’n toll. Bedn an bledhednyow deg ha trei ügans (1970s), e veu deges an mengla, bes ma an jynjy ena dhe voas gwelys whath. An toll, rag certan, ew leun a dhowr down arta. Ma sedhoryon dhort pub radn an Wlaskor Ûnyes o toas ena ha lies gweyth mons cawas caletter broas gen an 'bends' dhort doas tre dhe vejeth an dowr re üskis. Òja hedna, res ew moas en helicopter dhe’n chambour dicompressyon en Murrayfield reb an Wirral. Ma radn anodhans o merwal, bes da ew gen flehes an costys na neyja en dowr ha crambla en mongla coth. Mons ' moas dhe wary ena pup pres heb drog veth, hag en termyn eus passyes thera gan flehes nei et aga mesk !


Gerva: lehednow kyllas: slabs of slate; Delyowboll: Delabole; perhen: owner; mongla or mongleuth: quarry (for minerals), mine. Compare the place-name, Mongleath in Falmouth; jynn-bob: beam engine; toll: hole; sethoryon: divers; down: deep; liwyow dowr: floodwaters; neyja: to swim or fly.

Thursday, 15 June 2017

Pleth Maria gen Nicholas Williams

Yth yw teylu an Orchidaceae pò orchids in Sowsnek onen a’n teyluyow brâssa a flourys hag yma esely an teylu kefys in lies tyller dres oll an norvÿs. Yn fenowgh y fÿdh an flourys aga honen pòr deg ha wheg yw aga odor kefrÿs. Ytho y fëdh lies ehen anodhans gonedhys rag aga thecter. Nyns yw hanow kefys in Kernowek rag an orchids dre vrâs ha res o desmygy hanow nowyth ragthans, hèn yw tegyrinen, ger neb yw grôndys wàr tegeirian in Kembrek. Mar teu nebonen ha palas gwredhyow an degyrinen in bàn ev a welvyth fatell usons ow concystya a dhyw geleren pò tubers. An tegyrin gwyls i’n enesow-ma yw dywvledhednek hag onen a’n gwredhyow-na yw gwredhen an vledhen eus passys; tanow yw hy ha gwedhrys. An wredhen aral bytegyns yw keleren an vledhen hevleny ha hy yw leun ha tew. Yma an hanow Sowsnek orchid ow tos dhyworth an ger Grêk orkhis kell pò testicle’, rag yth yw an dhyw wredhen-na kepar ha dywgell den. Hèn yw an skyla inwedh bos an degyrinen kelmys gans kerensa inter gwer ha benenes. An ger rag degyrinen in Godhalek Wordhen yw magairlín, hanow fùndys wàr magairle kell ‘testicle. In tyleryow in Wordhen yth o cresys y hylly mowes gwil dhe dhen yonk codha in kerensa gensy rag nefra mar teffa hy ha dôwys onen a wredhyow an degyrinen wyls, hy melyas hay gorra in y dhewas pò in y voos. Mar qwrella hy dôwys an wredhen ewn, an den a vynsa codha in kerensa gensy. Saw a pe dôwysys an wredhen gabm gensy, an den truan a vynsa mos in mes ay rewl. Saw nyns esa fordh vëth dhe wodhvos o hy an wredhen ewn erna veu an proces assayes. Yma plans bian a deylu an Orchidaceae ow tevy in nebes tyleryow adro dhe gost Kernow ha’y hanow sciensek yw Spiranthes spiralis. Yma an petalys gwydn ow trailya adro dhe arr gwer an plans hag y yw nebes haval dhe vlew benyn. Hèn yw an skyla rag an hanow Sowsnek Ladys tresses. Yma Edward Lhuyd ow campolla an flour-na in gramer an tavas Kernowek a screfas ev. Ev a lever: an losowen vian gen hy arr nedhys eus ow tevy in agan hallow ny yw cries Pleth Maria. Pleth Maria ytho yw an Kernowek tradycyonal rag Ladys tresses, esel a deylu an tegyrin pò Orchidaceae.