Wednesday, 19 July 2017

Caja Vrâs gen Nicholas Williams

KS
An flour bian aswonys avell daisy in Sowsnek yw gwelys in pùb tyller. Onen a henwyn Kernowek an flour-ma yw egor Duw rag yma an flourys owth egery in dadn an howl hag ow tegea pàn dheffa an cloudys. Yma an egor Duw pò daisy ow longya dhe deylu an Asteraceae ha hèn yw onen a’n teyluyow a flourys moyha kebmyn hag as teves an nùmber brâssa a sortow dyvers ino. Yth hevel bos lies petal in flour kenyver plans, saw nyns yw an petalys-na petalys in gwiryoneth. An losoworyon a lever dhyn fatell yw pùb petal flour ino y honen saw oll an petalys dhe devy warbarth dres bledhydnyow an evolûcyon ha gwil flourva pò pedn blejednek. Hèn yw an skyla rag hanow coth an teylu-ma, an Compositae pò flourys kebmysk. Yma pòr lies ehen in teylu-ma an Asteraceae, hag yma mab den ow gwil devnyth a radn anodhans. Rag ensompel an ascallen debry pò artichoke yw esel a’n teylu-ma hag yma pobel ow tebry bùddys an flour kyns ès an flourys aga honen dhe vlejyowa. Ken esel yw an letysen hag yth eson ny ow tebry an delyow in saladys. Barv managh pò chicory yw esel aral a’n teylu-ma hag y fëdh an gwredhyow pebys hag ûsys in le a goffy. Yma howl-les pò sunflower ow provia has a yller bos debrys hag y fëdh oyl strothys in mes anodhans kefrës. Y fëdh moy ès udn sort camîlen pò chamomile ûsys rag gwil tê losowek pò herbal tea. Blejen pykern pò echinacea yw plans aral a’n teylu-ma hag yma pobel worth y ûsya avell medhegneth rag y dhe gresy y vos gwith warbydn anwos. Losowen whydn pò fleabane yw esel aral hag yma poysons arbednyk gelwys pyrethroids ino hag y yw pòr dhâ rag ladha kelyon. An skitellow ladha kelyon a vÿdh prenys hedhyw a’s teves inhans an keth poysons-na saw in agan dedhyow ny y fëdh an poysons gwrës yn creftus. Saw dres pùptra y fëdh gonedhys lies esel a deylu an Asteraceae yn udnyk rag aga thecter. Y fëdh plansow a’n sortow Chrysanthemum hag Aster gwelys in lies lowarth. An gaja vrâs pò ox-eye daisy yw flour gwyls saw pòr deg yw hy. Yth yw an flourys aga honen gwydn spladn adro ha melen bryght i’n cres. Yma an gaja vrâs ow plejyowa dhyworth mis Mê dhe vis Gwydngala ha pàn wrylly hy hùntell hay dry aberth i’n chy, ny wra hy degea. Pùptra kemerys warbarth yth yw an gaja vrâs an flour gwyls moyha kerys genef vy.
28.8.16

Friday, 14 July 2017

Pystry gen Nicholas Williams

Article in KS

I’n dedhyow coth kyns ès an wheldro sciensek, the scientific revolution’, ny wodhya an bobel meur adro dhe lies tra. Ny yllens styrya clevejow, rag ny wodhyens tra vëth an bacteryùm nag a’n vîrùs. Degës ortans o an rêsons rag plagys, an Mernans Du rag ensampel. An Mernans Du o plag bûbonek causys dre whydn pò ‘fleaswàr gorfow an logos brâs. Yth hevel fatell ladhas an plag-na inter peswar ugans ha dew cans mylyon den in Ewrop in cres an peswardhegves cansvledhen. Ny ylly an bobel ùnderstondya naneyl prag y whre dos warnodhans kewar yêyn, hager-awellow ha dorgrîsyow. Res o dhedhans ascrîbya oll an taclow-na dhe volùnjeth Duw pò dhe wrians tebel-spyryjyon. Y fedha cresys inwedh fatell ylly certan persons rêwlya an tebel-spyryjyon hag yn fenowgh y fedha benenes inocent acûsys a vos gwrahas witches’, a gowethya gans an tebel-spyryjyon hag indella pystyga pobel erel. Nyns yw marth ytho fatell yw moy ès udn ger dhe weles i’n textow Kernowek rag an tebel-artys. Onen a’n geryow Kernowek yw hus ‘magic. In Passio Christi pàn lever an gov dhe’n Yêdhewon na yll ev gwil kentrow rag crowsya Crist drefen y dhewla dhe vos clâv, yma y wreg orth y acûsya a’ga gwil clâv y honen dre debel-art. Hy a lever ow tùchya dewla hy gour:
yagh ens hedhyw by my fo
nep hus ev re wrug dhodho.

Ger aral i’n mater-ma yw pystry ‘magic. In Bewnans Meryasek ny grÿs Dûk Magùs y hyll Sylvester Sans gwil tra vÿth rag controllya an dhragon beryllys. Ev a lever:

Serys, deun ny dhe veras
pan dhyweth a’n dhragon vrâs
a wra Sylvester lemmyn.
Ny gresaf vy ma’s pystry
y whor e gwil iredy
dh’agan tùlla pòr certan.

Tebel-art arbednyk yw an gallos a somona an re marow in bàn rag godhvos dhywortans pana daclow yw destnys. Yma sampel dâ i’n Testament Coth pàn wrella culyoges En Dor orth arhadow Sawl Mytern somona in bàn spyrys an profet Samùel. Somona an re marow in bàn yw henwys ‘necromancy’ pò ‘nigromancy’ in Sowsnek. Yth yw an keth ger kefys avell nygromauns in Bewnans Ke, le may ma ow styrya pystry crev. In Bêwnans Ke coweth Tewdar a lever adro dhe Ke, an den sans:

Coyth [skentyl] yw y benn ha’y omdhon
ha’y antel,
mar conyth der nygromauns
ha’gan lêdya in unn dauns.


Ytho ny a wel bos dhe’n lyha try ger in Kernowek rag ‘magic’: hus, pystry ha nygromauns. Ass on ny fortydnys hedhyw nag eus meur o othem dhyn a onen vëth anodhans!

Thursday, 22 June 2017

Mongla / Mongleudh en Kembra gen Chris Parkinson

Kens boas trigys obma en Blaenau, nei veu trigys en Dyffryn Nantlle ew telher aral lebma vedh kevys lehednow kyllas. Ma üdn mongla (mongleudh) broas ena, creiys Chwarel Dorothea, ha meur ew y hanow. Toll hûjes e’n dor ewa, pur dhown, pecar’a Delyowboll. Egerys veu en nawnjegves cansbledhen, ha bedn dallath an ügensves cansbledhan, thera caletter broas dre reson a liwyow a dhowr. En 1904 e veu determyes gen an perhen dhe berna jynn-bob a Gernow dhe blòmpya an dowr mes a’n toll. Bedn an bledhednyow deg ha trei ügans (1970s), e veu deges an mengla, bes ma an jynjy ena dhe voas gwelys whath. An toll, rag certan, ew leun a dhowr down arta. Ma sedhoryon dhort pub radn an Wlaskor Ûnyes o toas ena ha lies gweyth mons cawas caletter broas gen an 'bends' dhort doas tre dhe vejeth an dowr re üskis. Òja hedna, res ew moas en helicopter dhe’n chambour dicompressyon en Murrayfield reb an Wirral. Ma radn anodhans o merwal, bes da ew gen flehes an costys na neyja en dowr ha crambla en mongla coth. Mons ' moas dhe wary ena pup pres heb drog veth, hag en termyn eus passyes thera gan flehes nei et aga mesk !


Gerva: lehednow kyllas: slabs of slate; Delyowboll: Delabole; perhen: owner; mongla or mongleuth: quarry (for minerals), mine. Compare the place-name, Mongleath in Falmouth; jynn-bob: beam engine; toll: hole; sethoryon: divers; down: deep; liwyow dowr: floodwaters; neyja: to swim or fly.

Thursday, 15 June 2017

Pleth Maria gen Nicholas Williams

Yth yw teylu an Orchidaceae pò orchids in Sowsnek onen a’n teyluyow brâssa a flourys hag yma esely an teylu kefys in lies tyller dres oll an norvÿs. Yn fenowgh y fÿdh an flourys aga honen pòr deg ha wheg yw aga odor kefrÿs. Ytho y fëdh lies ehen anodhans gonedhys rag aga thecter. Nyns yw hanow kefys in Kernowek rag an orchids dre vrâs ha res o desmygy hanow nowyth ragthans, hèn yw tegyrinen, ger neb yw grôndys wàr tegeirian in Kembrek. Mar teu nebonen ha palas gwredhyow an degyrinen in bàn ev a welvyth fatell usons ow concystya a dhyw geleren pò tubers. An tegyrin gwyls i’n enesow-ma yw dywvledhednek hag onen a’n gwredhyow-na yw gwredhen an vledhen eus passys; tanow yw hy ha gwedhrys. An wredhen aral bytegyns yw keleren an vledhen hevleny ha hy yw leun ha tew. Yma an hanow Sowsnek orchid ow tos dhyworth an ger Grêk orkhis kell pò testicle’, rag yth yw an dhyw wredhen-na kepar ha dywgell den. Hèn yw an skyla inwedh bos an degyrinen kelmys gans kerensa inter gwer ha benenes. An ger rag degyrinen in Godhalek Wordhen yw magairlín, hanow fùndys wàr magairle kell ‘testicle. In tyleryow in Wordhen yth o cresys y hylly mowes gwil dhe dhen yonk codha in kerensa gensy rag nefra mar teffa hy ha dôwys onen a wredhyow an degyrinen wyls, hy melyas hay gorra in y dhewas pò in y voos. Mar qwrella hy dôwys an wredhen ewn, an den a vynsa codha in kerensa gensy. Saw a pe dôwysys an wredhen gabm gensy, an den truan a vynsa mos in mes ay rewl. Saw nyns esa fordh vëth dhe wodhvos o hy an wredhen ewn erna veu an proces assayes. Yma plans bian a deylu an Orchidaceae ow tevy in nebes tyleryow adro dhe gost Kernow ha’y hanow sciensek yw Spiranthes spiralis. Yma an petalys gwydn ow trailya adro dhe arr gwer an plans hag y yw nebes haval dhe vlew benyn. Hèn yw an skyla rag an hanow Sowsnek Ladys tresses. Yma Edward Lhuyd ow campolla an flour-na in gramer an tavas Kernowek a screfas ev. Ev a lever: an losowen vian gen hy arr nedhys eus ow tevy in agan hallow ny yw cries Pleth Maria. Pleth Maria ytho yw an Kernowek tradycyonal rag Ladys tresses, esel a deylu an tegyrin pò Orchidaceae.

Wednesday, 14 June 2017

An sycamorwedhen gen Nicholas Williams

Scrifys en KS

Nyns yw an sycamorwedhen (Acer pseudoplatanus) genesyk in Breten Veur nag in Wordhen. Genesyk yw hy dhyworth an cres a Ewrop bys in West a Âsya. Sycamorwedhen yw onen a’n henwyn comendys in Kernowek rygthy saw drefen an wedhen dhe vos a’n kynda Acermapleyma radn ow comendya avell hanow gwynyolen veur pò ‘great mapledhyworth Kembrek pò scawen an wraghmapledhyworth Bretonek. Yth yw an sycamorwedhen kefys dres oll Kernow hag yma hy ow tevy yn freth. Yma moy ès udn sort pla owth assaultya an wedhen, spessly torak pò ‘mites’ ha low losow pò ‘aphids. A les ywa dhyworth savboynt an losoworieth bytegyns fatell usy an hanow sycamorein Sowsnek hag ytho sycamorwedhen in Kernowek ow longya in gwiryoneth dhe wedhen aral yn tien: an Ficus sycomorus pò fygesen sycomor. Nyns yw apert prag y feu hanow an eyl wedhen rës dhy ben. An fygesen sycomor yw genesyk in radnow a Afryca hag in tyleryow erel i’n Ÿst Cres, ha naturalhës yw hy i’n Tir Sans. Yth yw an wedhen campollys moy ès unweyth in Beybel Sans. Kyn nag yw sawour fyges an wedhen-ma mar dhâ na mar leun a shùgra avell fyges erel, y fedhens debrys gans an vohosogyon ha gwerthys kefrÿs traweythyow. Kepar hag in sortow erel a fyges yma an frûtys ow tevy in mes a stock an wedhen hy honen. Ny yll flourys an fygesen sycomor don frût erna vowns y ponegys pò ‘fertilisedgans gùhien (pò ‘wasp’) arbednek. Yma an wùhien ow cramyas ajy i’n frût yonk dre doll pòr vian hag ow try an podn pò ‘pollenwàr nans dhe’n oyow. Ny yll an wùhien dos in mes bytegyns hag ytho yma an wedhen ow gwil calejednow pò ‘gallsadro dhen wùhien. Yma hedna ow styrya na yll an frût bos debrys gans mab den. Rag goheles an wharvedhyans-na yth yw res dhe nebonen mos adro gans collel specyal ha gwil trogh in kenyver frût yonk rag alowa dhe’n wùhien dos in mes. Dre lycklod yma an Profet Amos ow referrya dhe’n ober-na a drehy an frûtys pàn wrella ev leverel Nyns oma profet na mab profet. Me yw bugel ha gonesyas fyges sycomor.” In tyleryow in Ejyp hag in Cyprùs dell hevel yma tus ow pêsya gans an ober a drehy an fyges sycomor yonk bys in agan dedhyow ny.
25.9.16

Wednesday, 24 May 2017

An lowarn gen Nicholas Williams (KS)

Otta vy!
An lowarn (Vulpes vulpes) yw brodnek pò ‘mammal’ kebmyn i’n enesow-ma. Yth yw an hanow lowarn kefys unweyth in Kernowek Coth ha moy ès unweyth i’n textow an Kernowek Cres. Rag ensompel in Beunans Meriasek Cont Pow Gwenes, pàn usy ev owth inia Meryasek dhe recêva epscobeth, yma va ow praisya an sans hag ow leverel: ‘le may fo bugel medhel an lowarn pòr dhiogel a lyha an devysyow.’ Heb mar, lowarn in Kernowek yw goos nessa louarn ‘fox’ in Bretonek. Yma ger haval dhe’n re-na kefys in Kembrek inwedh, hen yw llewyrn, kyn nag ywa an ger moyha ûsys rag an best. Traweythyow warbarth gans an sens ‘lowarn’ yma llewyrn in Kembrek ow mênya tan nos ‘will-o-the-wisp,’ ow referrya dre lycklod dhe’n fordh a vo an lowarn ow swarvya tro ha pùb qwartron rag diank dhyworth y helhysy. Yma Lhuyd ow ry an hanow lowarn rag ‘fox’ in Kernowek, saw ev a re ken hanow inwedh: lostek ‘best an lost’, ger nag eus ensompel anodho in Kernowek Cres. Ow tùchya y styr bytegyns lostek yw kepar ha llwynog ‘best an lost,’ an ger ûsys in Kembrek rag V. vulpes. Yma dew hanow rag an lowarn in Godhalek Wordhen; sionnach, usy ow styrya ‘leun a brattys’ dell hevel; ha madadh rua ‘ky rudh.’ I’n unegves cansvledhen Tadhg Ó Catharnaigh o chyften Godhalek in cres Wordhen. Ev a gafas an les’hanow an Sionnach ‘an Lowarn’, ha tus neb a skydnyas dhyworto a gafas an hanow teylu Ó Sionnaigh pò in Sowsnek ‘Fox’. Yth yw an hanow teylu ‘Fox’ kebmyn lowr in Wordhen bys i’n jëdh hedhyw. Sport meur-gerys dres nebes cansvledhydnyow o helghya lewern. Ny dhalathas yn ewn an practys a helghya lewern bys i’n êtegves cansvledhen. Kyns hedna gwell o gans helghyoryon chacya kyrwas ‘stags’ pò badhas ‘boars.’ Saw pàn veu trehys dhe’n dor meur a’n cosow brâs in Breten Veur hag in Wordhen, ha pàn dhalathas tus parkya an prasow kebmyn, nùmber an bestas brâs-na a godhas, ha ny veu gesys avell gam ma’s an lowarn uvel. Dhyworth dallath an vilvledhen nowyth yth yw helghya lewern dyfednys in Scotlond, in Kembra hag in Pow an Sowson. Nyns yw helghya lewern dyfednys in Wordhen North, bytegyns, nag in Poblegeth Wordhen naneyl. An gwiryoneth yw fatell yw lewern kebmyn i’n enesow-ma i’n trevow hag i’n cytas. Yma lowarn tregys ogas dhyn ny in Dulyn Soth, ha ny a’n gwel yn fenowgh ow ponya adro i’n nos pò ow cùsca in myttyn in lowarth bian adhelergh dh’agan chy. Nebes seythednow alebma me a welas ken lowarn ow kerdhes in golow an jëdh wàr an cauns orth crowsfordh pòr vysy. 

Wednesday, 3 May 2017

Baner Ùleth gen Nicholas Williams

This article is in KS.

Yma peswar provyns in Wordhen ha kenyver onen anodhans a’n jeves y gôta arvow pò ‘coat of arms’ y honen neb yw gwelys yn fenowgh avell baner an provyns. Yma naw conteth in Ùleth, whegh conteth in Wordhen North, ha try honteth in Poblegeth Wordhen. Côta arvow Ùleth yw crows rudh wàr gilva velen hag i’n cres scochon bian gwydn ha warnodho dorn cledh rudh trehys orth codna an vregh. Dorn rudh Ùleth a dheu dhyworth côta arvow Ó Néill, Arlùth Tyrone, chyften brâssa Gwydhyly Ùleth. An whedhel a lever nag o chyften ewn aswonys i’n pow-na wostallath. Ervirys veu y fedha an chyften dôwysys dre resegva scathow ha’n kensa den dhe dùchya an dor a vydna cafos an wlascor. Hendas Ó Néill o mar whensys dhe gafos an arlottes, may whrug ev trehy y dhorn y honen dhyworth y vregh ha’y dôwlel wàr an tir kyns ès ken scath vëth dhe lôndya. Indella ev a wainyas an pow. Yma an grows rudh wàr velen ow longya dhe’n teylu Anglo-Norman de Burgo. Kynth yw semlant Frynkek dhe’n hanow-na, in gwiryoneth fùndys ywa wàr dyller in Pow an Sowson, treveglos vian Burgh in Sùffolk dhe’n north-ÿst a Ipswich. Dell hevell yth o treveglos Burgh moy a bris i’n osow cres. An kensa den dhyworth Burgh neb a dheuth dhe Wordhen o Wella de Burgo ha teylu a bris a skydnyas dhyworto. Y a veu gwrës yùrlys Ùleth in north a Wordhen ha Yùrlys Clanrickarde i’n West. In tredhegves cansvledhen Walter de Burgo kensa yùrl Ùleth, a gemeras avell gwreg, Aveline FitzGeoffrey, ha mabm Aveline o Isabel Bigod, myrgh yùrl Norfolk. Teylu Bigod a verwys i’n mes termyn cot wosa hedna saw aga hôta arvow o crows rudh wàr velen. Yth hevel fatell gafas Walter de Burgo y gôta arvow y honen dhyworth teylu Bigod, yùrlys Norfolk. Aswonys in agan dedhyow-ny yw Pow Ùleth dre rêson a’n strif ino inter Catholygyon ha Protestans. Rag hedna a les ywa dhyworth savboynt an istory baner an provyns dhe vos fùndys yn part wàr scochon an Bigods.

29.3.16