Thursday, 22 June 2017

Mongla / Mongleudh en Kembra gen Chris Parkinson

Kens boas trigys obma en Blaenau, nei veu trigys en Dyffryn Nantlle ew telher aral lebma vedh kevys lehednow kyllas. Ma üdn mongla (mongleudh) broas ena, creiys Chwarel Dorothea, ha meur ew y hanow. Toll hûjes e’n dor ewa, pur dhown, pecar’a Delyowboll. Egerys veu en nawnjegves cansbledhen, ha bedn dallath an ügensves cansbledhan, thera caletter broas dre reson a liwyow a dhowr. En 1904 e veu determyes gen an perhen dhe berna jynn-bob a Gernow dhe blòmpya an dowr mes a’n toll. Bedn an bledhednyow deg ha trei ügans (1970s), e veu deges an mengla, bes ma an jynjy ena dhe voas gwelys whath. An toll, rag certan, ew leun a dhowr down arta. Ma sedhoryon dhort pub radn an Wlaskor Ûnyes o toas ena ha lies gweyth mons cawas caletter broas gen an 'bends' dhort doas tre dhe vejeth an dowr re üskis. Òja hedna, res ew moas en helicopter dhe’n chambour dicompressyon en Murrayfield reb an Wirral. Ma radn anodhans o merwal, bes da ew gen flehes an costys na neyja en dowr ha crambla en mongla coth. Mons ' moas dhe wary ena pup pres heb drog veth, hag en termyn eus passyes thera gan flehes nei et aga mesk !


Gerva: lehednow kyllas: slabs of slate; Delyowboll: Delabole; perhen: owner; mongla or mongleuth: quarry (for minerals), mine. Compare the place-name, Mongleath in Falmouth; jynn-bob: beam engine; toll: hole; sethoryon: divers; down: deep; liwyow dowr: floodwaters; neyja: to swim or fly.

Thursday, 15 June 2017

Pleth Maria gen Nicholas Williams

Yth yw teylu an Orchidaceae pò orchids in Sowsnek onen a’n teyluyow brâssa a flourys hag yma esely an teylu kefys in lies tyller dres oll an norvÿs. Yn fenowgh y fÿdh an flourys aga honen pòr deg ha wheg yw aga odor kefrÿs. Ytho y fëdh lies ehen anodhans gonedhys rag aga thecter. Nyns yw hanow kefys in Kernowek rag an orchids dre vrâs ha res o desmygy hanow nowyth ragthans, hèn yw tegyrinen, ger neb yw grôndys wàr tegeirian in Kembrek. Mar teu nebonen ha palas gwredhyow an degyrinen in bàn ev a welvyth fatell usons ow concystya a dhyw geleren pò tubers. An tegyrin gwyls i’n enesow-ma yw dywvledhednek hag onen a’n gwredhyow-na yw gwredhen an vledhen eus passys; tanow yw hy ha gwedhrys. An wredhen aral bytegyns yw keleren an vledhen hevleny ha hy yw leun ha tew. Yma an hanow Sowsnek orchid ow tos dhyworth an ger Grêk orkhis kell pò testicle’, rag yth yw an dhyw wredhen-na kepar ha dywgell den. Hèn yw an skyla inwedh bos an degyrinen kelmys gans kerensa inter gwer ha benenes. An ger rag degyrinen in Godhalek Wordhen yw magairlín, hanow fùndys wàr magairle kell ‘testicle. In tyleryow in Wordhen yth o cresys y hylly mowes gwil dhe dhen yonk codha in kerensa gensy rag nefra mar teffa hy ha dôwys onen a wredhyow an degyrinen wyls, hy melyas hay gorra in y dhewas pò in y voos. Mar qwrella hy dôwys an wredhen ewn, an den a vynsa codha in kerensa gensy. Saw a pe dôwysys an wredhen gabm gensy, an den truan a vynsa mos in mes ay rewl. Saw nyns esa fordh vëth dhe wodhvos o hy an wredhen ewn erna veu an proces assayes. Yma plans bian a deylu an Orchidaceae ow tevy in nebes tyleryow adro dhe gost Kernow ha’y hanow sciensek yw Spiranthes spiralis. Yma an petalys gwydn ow trailya adro dhe arr gwer an plans hag y yw nebes haval dhe vlew benyn. Hèn yw an skyla rag an hanow Sowsnek Ladys tresses. Yma Edward Lhuyd ow campolla an flour-na in gramer an tavas Kernowek a screfas ev. Ev a lever: an losowen vian gen hy arr nedhys eus ow tevy in agan hallow ny yw cries Pleth Maria. Pleth Maria ytho yw an Kernowek tradycyonal rag Ladys tresses, esel a deylu an tegyrin pò Orchidaceae.

Wednesday, 14 June 2017

An sycamorwedhen gen Nicholas Williams

Scrifys en KS

Nyns yw an sycamorwedhen (Acer pseudoplatanus) genesyk in Breten Veur nag in Wordhen. Genesyk yw hy dhyworth an cres a Ewrop bys in West a Âsya. Sycamorwedhen yw onen a’n henwyn comendys in Kernowek rygthy saw drefen an wedhen dhe vos a’n kynda Acermapleyma radn ow comendya avell hanow gwynyolen veur pò ‘great mapledhyworth Kembrek pò scawen an wraghmapledhyworth Bretonek. Yth yw an sycamorwedhen kefys dres oll Kernow hag yma hy ow tevy yn freth. Yma moy ès udn sort pla owth assaultya an wedhen, spessly torak pò ‘mites’ ha low losow pò ‘aphids. A les ywa dhyworth savboynt an losoworieth bytegyns fatell usy an hanow sycamorein Sowsnek hag ytho sycamorwedhen in Kernowek ow longya in gwiryoneth dhe wedhen aral yn tien: an Ficus sycomorus pò fygesen sycomor. Nyns yw apert prag y feu hanow an eyl wedhen rës dhy ben. An fygesen sycomor yw genesyk in radnow a Afryca hag in tyleryow erel i’n Ÿst Cres, ha naturalhës yw hy i’n Tir Sans. Yth yw an wedhen campollys moy ès unweyth in Beybel Sans. Kyn nag yw sawour fyges an wedhen-ma mar dhâ na mar leun a shùgra avell fyges erel, y fedhens debrys gans an vohosogyon ha gwerthys kefrÿs traweythyow. Kepar hag in sortow erel a fyges yma an frûtys ow tevy in mes a stock an wedhen hy honen. Ny yll flourys an fygesen sycomor don frût erna vowns y ponegys pò ‘fertilisedgans gùhien (pò ‘wasp’) arbednek. Yma an wùhien ow cramyas ajy i’n frût yonk dre doll pòr vian hag ow try an podn pò ‘pollenwàr nans dhe’n oyow. Ny yll an wùhien dos in mes bytegyns hag ytho yma an wedhen ow gwil calejednow pò ‘gallsadro dhen wùhien. Yma hedna ow styrya na yll an frût bos debrys gans mab den. Rag goheles an wharvedhyans-na yth yw res dhe nebonen mos adro gans collel specyal ha gwil trogh in kenyver frût yonk rag alowa dhe’n wùhien dos in mes. Dre lycklod yma an Profet Amos ow referrya dhe’n ober-na a drehy an frûtys pàn wrella ev leverel Nyns oma profet na mab profet. Me yw bugel ha gonesyas fyges sycomor.” In tyleryow in Ejyp hag in Cyprùs dell hevel yma tus ow pêsya gans an ober a drehy an fyges sycomor yonk bys in agan dedhyow ny.
25.9.16

Wednesday, 24 May 2017

An lowarn gen Nicholas Williams (KS)

Otta vy!
An lowarn (Vulpes vulpes) yw brodnek pò ‘mammal’ kebmyn i’n enesow-ma. Yth yw an hanow lowarn kefys unweyth in Kernowek Coth ha moy ès unweyth i’n textow an Kernowek Cres. Rag ensompel in Beunans Meriasek Cont Pow Gwenes, pàn usy ev owth inia Meryasek dhe recêva epscobeth, yma va ow praisya an sans hag ow leverel: ‘le may fo bugel medhel an lowarn pòr dhiogel a lyha an devysyow.’ Heb mar, lowarn in Kernowek yw goos nessa louarn ‘fox’ in Bretonek. Yma ger haval dhe’n re-na kefys in Kembrek inwedh, hen yw llewyrn, kyn nag ywa an ger moyha ûsys rag an best. Traweythyow warbarth gans an sens ‘lowarn’ yma llewyrn in Kembrek ow mênya tan nos ‘will-o-the-wisp,’ ow referrya dre lycklod dhe’n fordh a vo an lowarn ow swarvya tro ha pùb qwartron rag diank dhyworth y helhysy. Yma Lhuyd ow ry an hanow lowarn rag ‘fox’ in Kernowek, saw ev a re ken hanow inwedh: lostek ‘best an lost’, ger nag eus ensompel anodho in Kernowek Cres. Ow tùchya y styr bytegyns lostek yw kepar ha llwynog ‘best an lost,’ an ger ûsys in Kembrek rag V. vulpes. Yma dew hanow rag an lowarn in Godhalek Wordhen; sionnach, usy ow styrya ‘leun a brattys’ dell hevel; ha madadh rua ‘ky rudh.’ I’n unegves cansvledhen Tadhg Ó Catharnaigh o chyften Godhalek in cres Wordhen. Ev a gafas an les’hanow an Sionnach ‘an Lowarn’, ha tus neb a skydnyas dhyworto a gafas an hanow teylu Ó Sionnaigh pò in Sowsnek ‘Fox’. Yth yw an hanow teylu ‘Fox’ kebmyn lowr in Wordhen bys i’n jëdh hedhyw. Sport meur-gerys dres nebes cansvledhydnyow o helghya lewern. Ny dhalathas yn ewn an practys a helghya lewern bys i’n êtegves cansvledhen. Kyns hedna gwell o gans helghyoryon chacya kyrwas ‘stags’ pò badhas ‘boars.’ Saw pàn veu trehys dhe’n dor meur a’n cosow brâs in Breten Veur hag in Wordhen, ha pàn dhalathas tus parkya an prasow kebmyn, nùmber an bestas brâs-na a godhas, ha ny veu gesys avell gam ma’s an lowarn uvel. Dhyworth dallath an vilvledhen nowyth yth yw helghya lewern dyfednys in Scotlond, in Kembra hag in Pow an Sowson. Nyns yw helghya lewern dyfednys in Wordhen North, bytegyns, nag in Poblegeth Wordhen naneyl. An gwiryoneth yw fatell yw lewern kebmyn i’n enesow-ma i’n trevow hag i’n cytas. Yma lowarn tregys ogas dhyn ny in Dulyn Soth, ha ny a’n gwel yn fenowgh ow ponya adro i’n nos pò ow cùsca in myttyn in lowarth bian adhelergh dh’agan chy. Nebes seythednow alebma me a welas ken lowarn ow kerdhes in golow an jëdh wàr an cauns orth crowsfordh pòr vysy. 

Wednesday, 3 May 2017

Baner Ùleth gen Nicholas Williams

This article is in KS.

Yma peswar provyns in Wordhen ha kenyver onen anodhans a’n jeves y gôta arvow pò ‘coat of arms’ y honen neb yw gwelys yn fenowgh avell baner an provyns. Yma naw conteth in Ùleth, whegh conteth in Wordhen North, ha try honteth in Poblegeth Wordhen. Côta arvow Ùleth yw crows rudh wàr gilva velen hag i’n cres scochon bian gwydn ha warnodho dorn cledh rudh trehys orth codna an vregh. Dorn rudh Ùleth a dheu dhyworth côta arvow Ó Néill, Arlùth Tyrone, chyften brâssa Gwydhyly Ùleth. An whedhel a lever nag o chyften ewn aswonys i’n pow-na wostallath. Ervirys veu y fedha an chyften dôwysys dre resegva scathow ha’n kensa den dhe dùchya an dor a vydna cafos an wlascor. Hendas Ó Néill o mar whensys dhe gafos an arlottes, may whrug ev trehy y dhorn y honen dhyworth y vregh ha’y dôwlel wàr an tir kyns ès ken scath vëth dhe lôndya. Indella ev a wainyas an pow. Yma an grows rudh wàr velen ow longya dhe’n teylu Anglo-Norman de Burgo. Kynth yw semlant Frynkek dhe’n hanow-na, in gwiryoneth fùndys ywa wàr dyller in Pow an Sowson, treveglos vian Burgh in Sùffolk dhe’n north-ÿst a Ipswich. Dell hevell yth o treveglos Burgh moy a bris i’n osow cres. An kensa den dhyworth Burgh neb a dheuth dhe Wordhen o Wella de Burgo ha teylu a bris a skydnyas dhyworto. Y a veu gwrës yùrlys Ùleth in north a Wordhen ha Yùrlys Clanrickarde i’n West. In tredhegves cansvledhen Walter de Burgo kensa yùrl Ùleth, a gemeras avell gwreg, Aveline FitzGeoffrey, ha mabm Aveline o Isabel Bigod, myrgh yùrl Norfolk. Teylu Bigod a verwys i’n mes termyn cot wosa hedna saw aga hôta arvow o crows rudh wàr velen. Yth hevel fatell gafas Walter de Burgo y gôta arvow y honen dhyworth teylu Bigod, yùrlys Norfolk. Aswonys in agan dedhyow-ny yw Pow Ùleth dre rêson a’n strif ino inter Catholygyon ha Protestans. Rag hedna a les ywa dhyworth savboynt an istory baner an provyns dhe vos fùndys yn part wàr scochon an Bigods.

29.3.16

Thursday, 20 April 2017

Gwrug gen Nicholas Williams

The article is in KS.

Kekesow, Erica vagans.
'Heath’ pò ‘heather’ in Kernowek yw grug. Hèn yw an keth ger avell grug in Kembrek ha fraoch in Godhalek. Hag ymowns aga thry ow tos dhyworth an wredhen Indo-Ewropek gwelys i’n Grêk ereike ‘grug’, hanow a veu benthygys in Latyn avell erica. I’n termyn eus passys yth o an dyvers sortow grug a brow brâs in radnow west a’n enesow-ma. In mesk taclow erel y fedha grug ûsys rag gweliow, rag scubylly, avell cunys ha rag gwil lyw ‘dye’ ha lovonow. Yma ehen arbednek grug kefys in Kernow ha hy a’s teves an hanow Latyn Erica vagans. In Sowsnek an grug-na yw gelwys Cornish heath. Kebmyn yw hy wàr gorenys an Lesard, saw scant ny yll hy bos kefys in ken tyller vëth in Kernow. E. vagans yw consydrys flour nacyonal Kernow, kynth yw hy kefys in nebes tyleryow in Wordhen, hag in west a Frynk hag in Spayn kefrës. Yma whedhel coth ow kelmy E. vagans gans Josef Baramathia. Pàn dheuth Josef dhe Gernow in udn whelas sten, ny’n jeva ev tyller vëth rag ôstya ino. Ytho ev a spênas an nos in cùsk wàr wely a E. vagans. Ternos vyttyn ev a’s benegas ha benegys yw an plans alena rag. E. vagans yw grug bÿthwer crev ha hy yw parys pùpprës dhe lesa. Hèn yw an skyla rag an hanow specyfyk vagans ‘parys dhe wandra’. Yma E. vagans ow trehedhes uhelder a dry deg mesva. Yma hy flourys gwydnrudh ow tos wàr an plans i’n hâv hag i’n kydnyaf hag y ow tevy in tosow pò racemes whegh mesva ahës. Yth yw an flourys shâpys avell clegh bian hag in gwâv ymowns y ow chaunjya dhe lyw teg gell. In Sowsnek Kernow E. vagans o gelwys Kekezza, hag apert yw an hanow-na wostallath dhe vos Kernowek. An secùnd element yw kesow, an nùmber liesek a kesen ‘peat, turf cut for fuel’. An kensa element yw calessa dhe styrya. Drefen an flourys dhe vos in form a glegh bian ‘small bells’, dre lycklod yth o an plans kyns oll gelwys *clegh kesow in Kernowek, hèn yw dhe styrya ‘bells of the turf’. Pàn veu an hanow-na drës aberth in Sowsnek, ev a veu sempelhës ha’n kesson l inter an dhew k a veu kellys. Indella *clegh kesow a veu ke’kesow, an hanow aswonys dhyn.

Wednesday, 19 April 2017

An dhywros gen Nicholas Williams

This article is in KS.

Teg ew an gewer.
Tybyans an dhywros pò bicycle a dhalathas gans an hebyhors i’n vledhen mil eth cans hag êtek. Yth o hedna dyw ros a bredn jùnys gans jyst avàn, dyber warnodho adhelergh ha dewdhorn arâg rag lewyas. An marhak a wre herdhya an jyn in rag gans y dhewdros wàr an dor. Res yw fatell o an jyn-na pòr lent. Ena nebonen a brederys a settya trosellow pò pedals wàr an ros arâg. Hedna a wrug uskys’he an jyn. Rag uskys’he an kerdh moy whath y feu desmygys in qwarter dewetha an nawnjegves cansvledhen an jyn henwys an dheneren ha ferdhyn pò penny farthing. I’n jyn-na an ros arâg o pòr vrâs, hag yth esa an trosellow in hy cres. An marhak o esedhys wàr y dhyber a-ugh an ros vrâs. Pòr beryllys o an dheneren ha ferdhyn rag an marhak a godha yn fenowgh dhywar an dyber ha pystyga y honen. Ny ylly an viaj bos re smoth naneyl rag solyd o an bondys pò tyres. Ena y teuth dew dybyans nowyth. An kensa a worras an trosellow wàr ros vian in dadn dreys an marhak hag a golmas an trosellow dhen ros delergh gans chain. An secùnd o an bond newmatek. Y feu hedna gwrës i’n kensa le rag kertys brâs, saw pàn veu bondys air gorrys wàr an dhywros, confort ha toth an viaj a encressyas. An dra dhewetha rag amendya an dhywros o system a vaglednow pò gears. Wostallath y fedha an maglednow in both an ros. Lebmyn ny a’gan beus maglednow dérailleur, hag y yw liesgweyth gwell. Y hyllyr leverel adro dhen dhywros arnowyth hy dhe vos an convertyth fors pò energy converter, moyha serviabyl in oll an bës. An marhak a yll ûsya y sens a omborth rag gwetha an jyn ay sav hag ytho nyns eus othem ma’s a dhyw ros adar peder. Yma hedna ow lehe frycsyon gans an dor. Moy ès hedna yma an peldhegoryon pò ball-bearings in kenyver ros ow lehe an frycsyon dre vrâs kefrës. An frycsyon yw lehës arta der an bondys air ha pelha ymowns ow provia viaj attês. Yma an marhak owth ûsya an radn grev a’y gorf, y arrow, rag gorra an jyn in rag, hag ytho y hyll ev ûsya an radn moy tender ay gorf, y dhewla, rag lewyas. Wàr an dyweth yma an maglednow ow qwil an dhywros mar effethus dell yll bos, pàn vo an marhak ow mos bryn in bàn pò ow skydnya. Ass yw dâ in pùb fordh an dhywros! A pe moy trûlerhow dywros in cyta-ma, ny dywrosyoryon a via contentys yn tien.

22.5.16